دستنامه پایگاههای اطلاعاتی

مدیریت دانش

طراحی و مدیریت وبسایت کتابخانه ها

انجمن علمی علم اطلاعات و دانش شناسی با همکاری معاونت فرهنگی .همایشی تحت عنوان "دانشکده علوم اطلاعات به عنوان افق پیش روی ما: فرصت ها و چالش ها" را در  روز سه شنبه سی ام آبان 1391 در آمفی تئاتر شهریار دانشگاه شهید مدنی آذربایجان برگزار کرد. ترویج فرهنگ کتابخوانی و گرامی داشت روز کتابدار از جمله اهداف این همایش بود. در این همایش که با شرکت فعال اعضای هیأت علمی گروه علم اطلاعات و دانش شناسی و دانشجویان این رشته برگزار شد؛ داریوش علیمحمدی عضو هیأت علمی دانشگاه خوارزمی و دکتر محمد حسین بیگلو عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی تبریز به ایراد سخنرانی پرداختند.

دکتر صادقی معاون فرهنگی دانشگاه شهید مدنی آذربایجان دیگر سخنران این برنامه بود. وی ضمن تقدیر از دانشجویانی که این همایش را برگزار کرده بودند بر حمایت مستمر معاونت فرهنگی این دانشگاه از تلاش های جمعی دانشجویان تأکید کرد.

در پایان این همایش، پانل پرسش و پاسخی با حضور دکتر بیگلو، داریوش علیمحمدی و اعضای هیأت علمی گروه علم اطلاعات و دانش شناسی این دانشگاه بر پا شد و دانشجویان پرسش های خود در مورد مدارک جدید رشته، منزلت رشته در ایران، برنامه درسی آن و وضعیت کتابخانه های آموزشگاهی را طرح کردند. حاضران در پانل هم هر یک با توضیحاتی به تبیین وضعیت جاری و آتی پرداختند.

این همایش که از ساعت 14.30 دقیقه آغاز شده بود در ساعت 17.30 دقیقه به کار خود پایان داد.

اعضای کمیته برنامه ریزی، شامل پروفسور جعفر مهراد، پروفسور عباس حری، پروفسور رحمت الله فتاحی، پروفسور غلامرضا فدایی، پروفسور عبدالحسین فرج پهلو، دکتر سعید رضایی شریف آبادی، دکتر احمد شعبانی، دکتر فریبرز خسروی، دکتر عبدالرضا نوروزی چاکلی، دکتر محمد حسن زاده بودند.

کارکردهای رشته علم اطلاعات و دانش شناسی

علم اطلاعات و دانش‌شناسی، با خلق دانش، فراهم آوری اطلاعات، ذخیره و بازیابی اطلاعات، توزیع و دسترسی و استفاده از اطلاعات سروکار دارد. در واقع، کار متخصصان علم اطلاعات و دانش شناسی، دانشورزی و دانش‏ شناسی است. متخصصان علم اطلاعات با دانش خود به نوعی میانجی گری بین اطلاعات و کاربران را بر عهده دارند.

دروس این رشته، با شناخت و تحلیل منابع دانش سروکار دارد، مانند: مجموعه‏ سازی، سازماندهی و اشاعه اطلاعات. به علاوه، امروزه با تاکیدی که بر دانش (در مقایسه با اطلاعات) می‏شود، سازمان‏ ها تلاش می‏ کنند دانش‏ مدار باشند و دانش موجود در سازمان خود را سازماندهی کرده و مدیریت دانش را در ساختار خود پیاده کنند.

علم اطلاعات، مشخصا علمی است که با اطلاعات سروکار دارد. یعنی قلمرو اطلاعات را در چارچوب قواعد و اصول علمی مورد مطالعه قرار می دهد. در این راستا، هر آنچه که به ماهیت اطلاعات مرتبط باشد و نیز هر آنچه در چرخه اطلاعات مطرح باشد، مورد مطالعه قرار می گیرد. دانش شناسی نیز در سطحی کلان تر و گسترده تر به مطالعه دانش در قالب دانش مدون می پردازد. بر این اساس، پردازش و سازماندهی دانش در این قلمرو قرار می گیرد. بیشتر درس های رشته و نیز بیشتر کارکردهای کتابخانه ها و مراکز اطلاع رسانی نیز دانش مدار است.

دستمایه کار متخصصان رشته، اطلاعات است که خود، علم جدید و گسترده ای است. توجه و تاکید بر وجه علمی آن، مستلزم آشنایی با علم و چارچوب های علمی است. همچنین، در مورد "دانش شناسی" باید گفت که متخصصان علم اطلاعات و دانش‏ شناسی، نه تنها باید از دانش کافی برخوردار باشند، بلکه باید با مهارت‏ های دانشورزی آشنا باشند تا بتوانند اطلاعات را به دانش تبدیل کرده و یا شرایط این تبدیل را برای کاربران مهیا نمایند. مسلما کار متخصصان علم اطلاعات، این نیست که اطلاعات را بدون پردازش آن در کتابخانه ها و مراکز اطلاع رسانی گردآوری کرده و همانگونه، بدون ارزیابی و بدون سازماندهی، در دسترس کاربران قرار دهند. با توجه به آشنایی بیشتر جامعه با محیط اطلاعاتی جدید و منابع الکترونیکی، عنوان جدید می‏ تواند پاسخی برای نزدیک کردن جامعه به این حرفه باشد.

در تدوین برنامه های درسی برای گرایش های مختلف، نیازهای گسترده و متنوع سازمان ها و نهادهای مختلف، فراسوی پست های متعارف کتابخانه ها، مورد توجه قرار می‏ گیرد. اکنون، رشد کتابخانه ها در مقایسه با گذشته محدود شده است، در حالی که بر تعداد نهادها و سازمان ها و مراکزی که به اطلاعات نیاز دارند و یا خود، اطلاعات تولید می کنند افزوده می شود. سازمان های دولتی مانند وزارتخانه ها، استانداری‏ ها، فرمانداری‏ ها، شهرک‏ های صنعتی، پارک‏ های علم و فناوری، کارخانه‏ ها، شرکت‏ های تولیدی و خدماتی، موسسات مهندسان مشاور صنعتی، کشاورزی و اقتصادی، پژوهشگاه‏ ها و پژوهشکده‏ ها، سازمان‏های مالی و بورس، آرشیوها و مانند آنها که با اطلاعات سروکار دارند، می توانند از دانش آموخته‏ های این رشته استفاده نمایند. بدیهی است هر مرکزی نیاز به مدیر و متخصص اطلاعاتی دارد تا از تخصص آنها در برنامه ریزی و تصمیم گیری استفاده کند. بسته به گرایش‏ هایی که وجود دارد، از عنوان‏ های گوناگونی برای متخصصان رشته علم اطلاعات و دانش شناسی‏ می‏ توان استفاده کرد. مانند: متخصص اطلاعات، مدیر اطلاعات، کارشناس اطلاعات و دانش، دانش شناس، کتابدار، متخصص سازماندهی دانش.

اندیشمندان و متخصصان حرفه با همفکری یکدیگر، می‏ توانند شرایط و فضای مناسب را برای رسیدن به آرمان‏ های حرفه که همانا خدمت در راستای توسعه و سعادت جامعه است، فراهم سازند.

دلایل تغییر نام رشته کتابداری و اطلاع رسانی

تغییرات اساسی در برنامه های درسی

ایجاد رشته‏ ها و گرایش‏های جدید همچون علم‌سنجی، مدیریت اطلاعات، مطالعات اسناد آرشیوی، مدیریت و سازماندهی نسخه‏ های خطی، دانشنامه‏ نگاری، مدیریت کتابخانه‏ های دانشگاهی. عنوان جدید، به شکلی چترگونه این گرایش‏ ها را زیرمجموعه خود پوشش می‏ دهد.

تغییر در بازار کار

گسترش زمینه‏ های جدید در مدیریت اطلاعات و خدمات اطلاع رسانی در سازمان‏ هایی غیر از کتابخانه‏ های سنتی مانند: مدیریت سامانه‌های اطلاعاتی، طراحی و توسعه انواع پایگاه‏ های اطلاعاتی، طراحی وب‌گاه و نظام‏ های وب‏ محور، ایجاد سیستم‏ های مخازن سازمانی، طراحی و تحلیل سیستم‏ ها، شبکه سازی اطلاعات، معماری اطلاعات، مدیریت دانش، بازاریابی اطلاعات و کتابخانه‏ های دیجیتالی.

مشکل زبان-معناشناختی عنوان قبلی

کتابداری به لحاظ معناشناختی، صرفا بر یک محمل اطلاعات خاص، یعنی کتاب، اطلاق دارد. در حالی که محمل‏ های اطلاعاتی امروزی دچار تحولات اساسی شده‏ اند. ضمن اینکه در این رشته، صرفا به محمل‏‎های اطلاعاتی توجه نمی‏ شود، بلکه فرایندهای اطلاع، پیامدهای فرایند اطلاع، مدل‏ ها، کارکردها را نیز شامل می‏ شود.

مفاهیم مطرح در رشته علم اطلاعات و دانش شناسی

مبنای فعالیت های آموزشی، پژوهشی و اجرایی رشته علم اطلاعات و دانش شناسی، اطلاعات و دانش است. مفاهیم مطرح در این رشته، شامل گردآوری اطلاعات و دانش (مانند مجموعه گستری و مستندسازی)، بازنمایی و بازتولید اطلاعات و دانش (مانند نمایه‏ ها و نقشه‏ های دانش)، اشاعه و تسهیم اطلاعات و دانش (خدمات عمومی و شبکه‏ های دانش)، و بررسی رفتارهای اطلاع یابی، هزینه سودمندی اطلاعات و دانش، مصرف اطلاعات و دانش، مناسبات اطلاعاتی در روابط ملی و بین المللی، جریان جهانی اطلاعات، شاخص‏ های جامعه دانش‏ بنیان می‏ باشد.

سازمان‏ ها و بازار هدف دانش‏ آموختگان علم اطلاعات و دانش شناسی

دانش‏ آموختگان این رشته، علاوه بر کتابخانه‏ ها و مراکز اطلاع‏ رسانی، در سازمان‏ها، موسسات و شرکت‏ های مختلف با هدف مدیریت و سازماندهی اطلاعات؛ راهبری و مشارکت تیم های مدیریت دانش؛معاونت پژوهشی دانشگاه‏ ها با هدف ارزیابی اطلاعات مربوط به انتشارات علمی اعضای هیات علمی و پژوهشگران و همچنین پردازش داده های مربوط به تولید علم؛ مشاوره در خصوص نظامات رتبه‏ بندی علمی و دانشگاهی؛ مدیریت محتوای پرتال‏ های سازمانی؛ مشاوره و گردآوری اطلاعات پژوهشی و تحلیل اطلاعات، مشغول به کار می‏ شوند.

گرایش ‏ها و رشته‏ های مرتبط با علم اطلاعات و دانش‏ شناسی

رشته‏ هایی مانند علم سنجی، دانشنامه نگاری، مطالعات آرشیو و سازماندهی و مدیریت نسخ خطی، به عنوان رشته مستقل، و گرایش‏ هایی مانند مطالعات کتابخانه‏ های عمومی، مدیریت کتابخانه‏ های دانشگاهی، مدیریت اطلاعات، به عنوان گرایش‏ های بازنگری شده مصوب در دوره کارشناسی ارشد، از سوی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری ابلاغ شده است. همچنین گرایش‏ هایی مانند اقتصاد و بازاریابی اطلاعات، مدیریت کتابخانه‏ های دیجیتال، کتابدار کودک و نوجوان، به عنوان گرایش‏ های دوره دکتری در دست بررسی است.

به گزارش خبرنگار لیزنا، در یازدهمین مجمع عمومی انجمن کتابداری و اطلاع رسانی ایران که در 30 فروردین ماه 1391 در سالن شریعت زاده کتابخانه ملی ایران برگزار شد، دکتر عباس حری، استاد پیشکسوت کتابداری و اطلاع رسانی ایران، به سخنرانی پرداخت.

وی در سخنان خود بیان کرد: "نکته ای که باید به آن بپردازم نام رشته است که با عناوینی داغ و پرشور و بامعنا، مطرح شده است. جوانان و عزیزان این رشته علاقمندند هرچه سربلندتر باشند؛ به دلیل اینکه برخی اشارات برونزا که با عنوان کتابگذار از این رشته یاد می کنند آنها را آزار می دهد. وقتی نسبت به علم و کتاب بی احترامی باشد از این اتفاقات می افتد. ولی این حق است و من می خواهم در خصوص این حق صحبت کنم."

عباس حری گفت: "این رشته نه کتابگذاری است که برونزاست و نه مهندسی فناوری اطلاعات که درونزاست. ما باید ببینیم چه کاری انجام می دهیم که براساس آن هویت پیدا کنیم. پیش از اینکه من به این سوال جواب بدهم که ما چه کار می کنیم باید به نکاتی اشاره شود، که برخی پیش فرض هاست، و برخی در حد یک اشاره است."

• آنچه برای یک فرد دانش است برای دیگری داده تلقی می شود

پیشکسوست کتابداری ایران در خصوص زنجیره اطلاعات بیان کرد: "سالهاست که در متون متعدد رشته، از یک زنجیره صحبت می کنند؛ داده، اطلاعات، دانش، و  از یک متن به متن دیگر حرکت کرده و طبعاً به فارسی نیز برگشته است.

در توصیفی که می کنند؛ «داده» آن چیزی است که پردازش نشده، خام و بنابراین بی معناست؛ پس از پردازش تبدیل به «اطلاعات» می شود و معنی پیدا می کند و مجموعه این اطلاعات تبدیل می شود به «دانش» و در ساختار خاصی، شکل معرفتی به خود می گیرد."

• داده یعنی اطلاعات بالقوه، اطلاعاتی که کسی مراجعه نکرده تا آن را به فعلیت تبدیل کند

وی افزود: "این حرکت اصلا زنجیره ای نیست بلکه یک حرکت مارپیچ پیش رونده است. یعنی دانش آخر نیست اول خط دیگری است. آنچه را که برای یک فرد دانش است برای دیگری داده می باشد. تمام حرکتهایی که در علم صورت گرفته است همینگونه است. بر مبنای از پیش موجودها، ساختاری بنا شده و آن خود پایه گذار حرکتی دیگر است و این حرکت پیوسته ادامه دارد. پس داده، بی معنا و پردازش نشده نیست. کتابخانه ملی سرشار از پیش موضوعهاست که همان داده ها هستند زیرا داده یعنی اطلاعات بالقوه، اطلاعاتی که کسی مراجعه نکرده تا آن را به فعلیت تبدیل کند، این تقسیم بندی داده، اطلاعات، دانش به این شکل اساساً چیزی است که ما نیز پیوسته در حال تکرار آن هستیم. بنابراین بی معنی تلقی کردن آن چیزی که خارج از ذهن ماست و ما با دانش خود با آن برخورد می کنیم و فکر می کنیم که معنا دارد؛ کمی جای تأمل دارد. داده اطلاعات بالقوه است، اطلاعات بالفعل چیزی است که ما به ظاهر اطلاعات می شناسیم. بیرون از ذهن ما هستی سرشار از معناست چون اطلاعات تمام عالم را پوشش می دهد."

• از نظر فیزیک اطلاعات عامل حرکت است یعنی همه چیزی غرق در اطلاعات است

وی ادامه داد: "امروزه فیزیک خود را متکی می کند به اطلاعات، کتابی در حوزه فیزیک با عنوان "information a new language of science"  (اطلاعات زبان نوین علم است)، وجود دارد. چون خود فیزیک غرق در اطلاعات است. ما همیشه انرژی را عامل حرکت می دانیم، اما فیزیک می گوید اطلاعات عامل حرکت است یعنی همه چیز هستی، غرق در اطلاعات است."

دکتر عباس حری بیان کرد: "اگر تقسیم بندی سه محبوب قبلی یعنی داده، اطلاعات، دانش را بازنگری کنیم به سه گونه متفاوت دیگر برمی خوریم؛ اطلاعات نهفته که همان داده است، اطلاعات یافته یعنی چیزی که ما اخذ می کنیم برای هدفی خاص و اطلاعات بافته."

وی در ادامه گفت: "این که گفته می شود ما از طریق دانش خود، معنا می آفرینیم در اصل ما معنا را نسبت به اجزا منسوب می کنیم. ما جز کوچکی از هستی هستیم چگونه می توانیم به هستی معنا ببخشیم. اگر همت کنیم روابط معنایی بین اجزا را می توانیم کشف کنیم و هر فرد جدیدی یافته های اکتشافی قبلی را به عنوان باورهای فردی متعلق به زمان و مکان خاص تلقین می کند نه معانی واقعی موجود در هستی. در نتیجه ما با هرچیزی که سروکار داریم اطلاعات است."

• دانش امری ذهنی و متعلق به فرد است که در بیرون ذهن وجود دارد.

عباس حری با اشاره به این نکته که یکی از عزیزان نام این رشته را  «دانش شناسی» گذاشته است گفت:  "قبل از هر چیز می گویم دانش امری است ذهنی و متعلق به فرد است. دانش در بیرون ذهن وجود ندارد. یک معلم را در نظر بگیرید که شروع می کند به نوشتن متنی؛ آن چیزی که داشته های ذهنی خود را بتواند منتقل کند و عینیت ببخشد بستگی دارد به توانمندیهای معلم، توانمندهای اجزا و فنون، توانمندیهای کلامی و زبانی به معنای گسترده کلمه، یعنی چیزی که بیرون می دهد اطلاعات است نه دانش فرد. وقتی صحبت از اشتراک دانش می شود، بهترین مصداق اشتراک دانش فرآیند "یاددهی، یادگیری" است. همانند معلم و شاگرد."

حری دانش شناسی را در مقابل کلمه universality  به کار برد و بیان کرد: "در واقع این کلمه ریشه university  یعنی جایی که در آن دانشهای مختلف وجود دارد، است. که البته در جایی بنده به شوخی گفتم "دانشگاه جایی است که در آن گاه بتوان دانشی یافت" . برداشتی که از این نامگذاری می شود این است که رشته ما به تمام دانش ها اشراف دارد؟ آیا این ادعای ماست؟! بنده نسبت به اسم حساسیت ندارم. اما من معتقدم اسمی را که برمی گزینیم برای یک حرکت باید با مسما باشد."

استاد کتابداری و اطلاع رسانی گفت: "براساس اشارات کوتاهی که کردم نظر بنده در نامگذاری "علم اطلاعات" است. یکی از اساتید بنده گفته بود: "اطلاع رسان کتابداری است که کارش را خوب انجام دهد". وی افزود: "کتابداران دو دسته هستند کسانی که کارشان را خوب انجام می دهند و کسانی که خوب انجام نمی دهند. دسته اول خود به خود اطلاع رسان هستند. زمانی که می گوییم کتابداری یعنی مدیریت بر کتاب که اطلاعات مکتوب می باشد. کار اطلاع رسان نیز همین می باشد. کتابداری و اطلاع رسانی حشو دارد و یکی از آنها باید حذف گردد."

وی بیان داشت: "باکلند در مقاله ای تحت عنوان  “Information as things” «اطلاعات به مثابه شی» اشاره می کند شی مثل فسیل ها، درخت و حتی کتاب است که اینها اطلاعات به مثابه شی هستند و در حوزه اطلاع رسانی سروکار ما با این نوع اطلاعات است. نظر من درخصوص حرف باکلند این است که اطلاعات بدون محمل وجود ندارد. اطلاعات بسیار وابسته به محمل خود است. تعجبی ندارد که شانون وقتی اطلاعات را می خواهد کمی کند بیت را می شمارد، زیرا چنان اطلاعات و بیت به هم وابسته هستند که فکر می کند اگر بیت را بشمارد اطلاعات را شمرده است. ما به نوع خاصی از اطلاعات به مثابه شی سروکار داریم و آن سند و مدرک است."

• علم اطلاعات دو زیرشاخه نظری و عملی یعنی اطلاع رسانی و اطلاع شناسی دارد.

دکتر عباس حری در پایان اشاره کرد: "علم اطلاعات دو چهره دارد یکی "اطلاع شناسی" و دیگری "اطلاع رسانی" inform logy  وinform ship  . اطلاع رسانی نه اینکه اطلاع می رساند بلکه تمام حرکات سازماندهی، اشاعه و... را در بر می گیرد. به هر حال نظر من این است که رشته ما «علم اطلاعات» است و به دو زیر شاخه نظری و عملی، یعنی اطلاع رسانی و اطلاع شناسی تقسیم بندی می شود؛ و لازم به ذکر است که نظر کمیته برنامه ریزی، عزیز و محترم می باشد."

به گزارش لیزنا به نقل از روابط عمومی شورای کتاب کودک، کتابخانه «مادر ، کودک و نوجوان» در روستای سلخ ( صلغ ) واقع در 85 کیلومتری شهر قشم با مجموعه ای شامل 1000 جلد کتاب با تلاش و حمایت جمعی از شرکت کنندگان در کارگاه های آشنایی با شاهنامه و مثنوی در حسینیه ارشاد و بوستان مادران و خانه کتابدار،  زیر نظر خانم فرزانه اخوت، عضو فعال فرهنگنامۀ کودکان و نوجوانان ، شکل گرفت و از سوی خانم ها آذر جباری و شهرزاد محجوب ،از همیاران خانه کتابدار کودک و نوجوان، آماده سازی شد .

این کتابخانه در تاریخ 14 تا 19 فروردین 1391 با حضور فرزانه اخوت، هاله باستانی، آذر جباری، لیلا جزایری و شهرزاد محجوب، اعضای فرهنگنامه و همیاران خانه کتابدار ، و کودکان و نوجوانان و اهالی روستا و با برگزاری کارگاه آموزش کتابداری و آماده سازی 100 عنوان کتاب در محل ، راه اندازی و افتتاح شد .

مراسم افتتاحیه در تاریخ 18 فروردین در ورزشگاه سرپوشیده سلخ و با حضور حدود 200 نفر از علاقمندان و با اجرای برنامه های متنوع از جمله شاهنامه خوانی از سوی فرزانه اخوت با استفاده از اثر دست ساخته «هفت خوان رستم» ( تهیه شده در موسسه کودکان خلاق امروز)  و همکاری کودکان و نوجوانان روستا انجام شد .

همچنین در شش مدرسه روستاهای سلخ و گامرون ( در مقاطع دبستان ، راهنمایی و دبیرستان ) ، «فرهنگنامه کودکان و نوجوانان» به مدیران و معلمان معرفی شد و ترویج آن در قالب کار گروهی با دانش آموزان صورت گرفت و نیز در مسجد روستا ، 100 پسر در مقطع راهنمایی با فرهنگنامه آشنا شدند .

فرزانه اخوت ، گزارش سفر به سلخ و تاسیس کتابخانه را در روز دوشنبه 28 فروردین 1391 ساعت 9 تا 10 صبح در مرکز آموزشی کتابخانه حسینیه ارشاد  به نشانی خیابان شریعتی ، جنب حسینیه ارشاد ، کوچه روستا ، پلاک 4 ، طبقه دوم ، واحد 14  ارائه می دهد.

 مریم اسدی،مسئول کمیته روابط عمومی انجمن کتابداری و اطلاع رسانی ایران، در گفتگو با لیزنا با اعلام این خبر افزود: سخنران مدعو یازدهمین مجمع عمومی انجمن کتابداری و اطلاع رسانی ایران استاد گرانقدر دکتر عباس حری خواهند بود.

اسدی گفت: دکتر حری در این نشست در خصوص نام رشته سخنرانی خواهند کرد.

 وی افزود:  از برنامه های دیگر مجمع ارائه گزارش عملکرد انجمن و شاخه ­های استانی توسط رئیس انجمن، ارائه گزارش مالی، ارائه گزارش بازرسان، پخش تیزر و پرسش و پاسخ اعضای انجمن  با هیات مدیره خواهد بود.

 مسئول کمیته روابط عمومی انجمن کتابداری و اطلاع رسانی ایران اظهار داشت: در پایان این نشست نیز از حامیان و همکارانی که در یکساله گذشته همراه و همیار انجمن بوده اند تقدیر خواهد شد.

 مجمع عمومی انجمن کتابداری و اطلاع رسانی ایران در روز چهارشنبه مورخ 30 فروردین 1391 در سالن 500 نفری شریعت زاده مرکز اسناد و کتابخانه ملی در ساعت 16 الی 19 برگزار خواهد شد.